Artistieke onderbouwing

..de werkelijkheid in essentie tonen, de werkelijke werkelijkheid van materiaal, van gelokaliseerde dingen in geïsoleerde duidelijkheid. – Jan Schoonhoven

 


Inleiding
Gedurende de afgelopen studiejaren is mijn voorkeur verschoven van realistische naar abstracte kunst. Gestimuleerd door nieuwe inzichten, kennis en door het ontdekken van diverse technieken en ruimte voor exploratie heb ik mijn horizon verbreed.

Gedurende dit laatste studiejaar richt ik me tijdens het vak ‘artistiek onderzoek’ op het maken van een individueel kunstwerk. Tijdens de oriëntatiefase en ontwerpfase heb ik me veelvuldig laten inspireren door diverse kunstenaars. Er is echter één kunstenaar die het meest mijn interesse gewekt heeft. Namelijk, Jan Schoonhoven. Wij laten ons beiden inspireren door gelijksoortige onderwerpen. In alledaagse voorwerpen of materialen ziet Schoonhoven schoonheid. Zowel hij als ik kiezen ervoor deze schoonheid te isoleren en binnen een nieuwe context aan de beschouwers te tonen. Schoonhoven noemde dit ‘isoleren van werkelijkheid’. Hij werkt graag met licht donker contrast. Een aspect dat ook in mijn werk een grote rol speelt. Zijn werken zijn abstract, net als die van mij. Orde en herhaling zijn in het werk van Schoonhoven heel belangrijk.

Tijdens mijn individuele onderzoek heb ik besloten verdere research te doen naar Jan Schoonhoven. Ik heb informatie over zijn leven en kunstwerken opgezocht.

Introductie
Johannes Jacobus (Jan) Schoonhoven (Delft, 26 juni 1914 – Delft, 31 juli 1994). In 1930 startte hij aan de opleiding tot tekenleraar aan de Haagse Koninklijke Academie, die hij in 1934 met succes afrondde. Gedurende zijn loopbaan is Jan Schoonhoven voornamelijk werkzaam geweest als ambtenaar bij de PTT (Staatsbedrijf der Posterijen, Telegrafie en Telefonie). De werkzaamheden als kunstenaar volbracht hij gedurende de avonduren en de vrije weekenden.

De tijd waarin Schoonhoven opgroeit is die van het modernisme. Door de razendsnelle, industriële ontwikkelingen veranderd de wereld met de dag. Door de nieuwe ontwikkelingen binnen de productieorganisaties ontstaan er nieuwe kansen en mogelijkheden. Er werden nieuwe voertuigen ontwikkeld, de militaire voorzieningen werden verbeterend, de wetenschap deed belangrijke ontdekkingen, er werden nieuwe manieren om te bouwen ontworpen, etc.
Deze vernieuwingen binnen de samenleving droegen bij aan een nieuwe visie op de wereld en  dat had effect op de maatschappij. Men keek vooruit en wilde niet langer meer vast zitten aan oude tradities. Binnen de beeldende kunst ontstonden er tijdens deze periode vele avant-gardistische (toekomstgericht en revolutionair) stromingen. Deze stromingen zetten zich in het algemeen af tegen de geldende tradities. Ze begonnen te experimenteren met nieuwe vormen, technieken en stijlen.

Persoonlijk voel ik niet veel affiniteit met de ‘vroege’ werken van Schoonhoven. Tussen 1935 en 1956 is Schoonhoven naar mijn inziens zeer zoekende naar zijn persoonlijke stijl. Hij laat zich inspireren door meerdere stromingen, maar hij lijkt niet tot een eigen visie te komen. Tot Schoonhoven in 1956 de eerste systematische reliëfs van karton maakt. Onder invloed van ideeën uit het dadaïsme voert Schoonhoven proeven uit met verschillende materialen en zoekt manieren om kunst te maken zonder uitdrukking van symboliek. Schoonhoven begon te experimenteren met klei, zand, gips, plastic, stro, jute, etc.

In 1959 nam Schoonhoven als onderdeel van de Nederlandse Informele groep deel aan een tentoonstelling in de Düsseldorfse Galerie Gunar. Tijdens deze tentoonstellingen ontstaat het idee voor het eerste witte reliëf.

Monochromie
Schoonhoven zocht binnen zijn werk naar eenvoud, orde en harmonie. Om dit te bewerkstelligen koos Schoonhoven er vaak voor om zijn werken monochroom van kleur te voorzien. Monochromie zorgt volgens Schoonhoven voor verstilling en anonimiteit in zijn werken. Zijn werken werden geheel voorzien van één kleur naar keuze, meestal wit. De tint wit heeft naar zijn zeggen een neutrale functie, waardoor het anonimiteit bevordert.
Schoonhoven zei hier zelf over: “Het gaat mij om een totaal wit vlak. Los van ieder schilderkunstig verschijnsel, los van iedere inmenging die vreemd is aan de waarde van het vlak. Het wit is geen poollandschap, geen materie die bepaalde associaties oproept, geen mooie materie, geen sensatie, geen symbool of iets anders. Een wit vlak is een wit vlak.”

Abstractie
Anonimiteit is een zeer belangrijk aspect binnen het werk van Schoonhoven. Om anonimiteit van de maker te vergroten en de authenticiteit van het werk zelf te vergroten is er bewust gekozen voor abstractie. Bij abstracte kunst wordt het werk ontdaan van symbolisme en wordt er gedwongen accent gelegd op uitsluitend de geïsoleerde werkelijkheid op zich. Schoonhoven streefde ernaar het materiaal voor zich te laten spreken. De keuze voor abstract is tevens hiervoor bevorderlijk.

Compositie
Het werk van Schoonhoven vertoont vaak een compositie zonder duidelijk accent. De compositie is ordelijk verdeeld over hele vlak. In vroegere jaren liet Schoonhoven een toeval element in zijn werk toe, door zijn werk te beschadigen (construction détuite genaamd). Jaren later realiseerde hij zich dat een ordening door middel van een strak rasters zorgt voor een beeld dat onafhankelijk is van zijn maker. Schoonhoven was een voorstander van handschriftloosheid binnen de kunst, wat door een ordelijk en strak raster gerealiseerd werd.

Isolatie van werkelijkheid
In de monochrome witte reliëfs creëert Schoonhoven een op zichzelf staande realiteit, door de herhaling van vorm en het functioneren van licht. Het spel tussen de structuur en de veranderlijkheid van het licht zorgen voor een variërend uiterlijk. De variatie aan vorm, volume en verhoudingen binnen het vlak zijn belangrijk voor de beleving van ruimtelijkheid, lichtwaarde en tonaliteit. Afhankelijk van de lichtval en onder invloed van het standpunt van de beschouwer nemen de reliëfs steeds een andere gedaante aan.

Ordening
Ordenen is een heel belangrijk aspect in de werkwijze van Schoonhoven. Hij plande voorafgaande aan de handeling systematisch uit hoe zijn volgende werk gemaakt zou moeten worden. Door veel experimenten te maken in kleiner formaat onderzocht hij de werking van licht, schaduw, ruimte, kleur, etc. Uit die experimenten koos hij wat hij op groter formaat uit wilde gaan werken.

Procesgericht
Schoonhoven werkte procesgericht. Hij liet zich door zijn omgeving inspireren. Uit die omgeving selecteert zijn aspecten die hem fascineren, om vervolgens onderzoek te gaan doen naar een manier om die fascinatie tot uiting te brengen. Dat proces is leidend voor zijn werk, omdat hij voorafgaande geen vast einddoel heeft. Tijdens de inspiratie- en ontwerpfase vertaald Schoonhoven zijn idee naar schetsen en pentekeningen.

Materiaal
Schoonhoven werkte veel met (verschillende soorten) karton. Hij schilderde zijn werkt wit met muurverf. Sommige reliëfs heeft hij gemaakt met behulp van toiletrolletjes, papier-maché,  stokjes hout en klei. De systematische reliëfs bestonden uit houten latjes en de tekeningen maakte Schoonhoven met inkt.

Inspiratiebronnen
Avant-gardistische kunststromingen die als grote inspiratiebron voor Schoonhoven golden waren het dadaïsme, het surrealisme, het kubisme en het constructivisme. Hij liet zich jaren lang inspireren door de vernieuwende visie op mogelijkheden binnen de kunst. Abstractie, collage, assemblage, de readymade en het gebruik van ‘onacademische’ beeldende middelen braken begin twintigste eeuw met conventionele opvattingen over schilder- en beeldhouwkunst. Het was niet langer meer noodzakelijk een beeld van de wereld na te bootsen.

Schoonhoven is geboren en getogen in Delft. Hij liet zich veelvuldig inspireren door het straatbeeld in Delft. Door een diepgewortelde liefde voor ritme, structuren, herhaling en constructie vond Schoonhoven inspiratie in gevels, vensters, pleinen, grachten, dakpannen, traliewerk en straatstenen. Regelmatig ging hij er op uit om schetsen maken of foto’s te laten maken van deze inspiratiebronnen.
Hij liep dan door de straten van Delft om bruikbare motieven en structuren te ontdekken in het dagelijkse straatbeeld. Hij isoleerde interessante details uit dat straatbeeld. Door ze te isoleren scheidde hij ze van de context, waardoor er een nieuw beeld ontstond.

Aspecten
Schoonhoven laat zich veelvuldig inspireren door herhaling, textuur, materiaalcombinaties, contrasten, lijnen en ritme. Dat kwam overigens niet enkel in zijn kunst tot uiting. Om een voorbeeld te geven, hij turfde ook zijn gerookte sigaretten en het fruit werd op volgorde van rijpheid bewaard.

Artistiek onderzoek 4

Voor mijn artistieke onderzoek tijdens het vierde studiejaar heb ik gekozen om de lijn vanuit het derde studiejaar voort te zetten. Door procesgericht te werken stel ik mijzelf in staat afstand te nemen van het einddoel. Ik creëer ruimte voor mogelijkheden door mijzelf bij voorhand niet veel beperkingen op te leggen.

Enkele beperkingen die ik mezelf wel opgelegd heb zijn:
-           werken vanuit materialen naar mijn voorkeur (hout, steen, metaal, glas en wol)
Mijn persoonlijke voorkeur gaat meestal uit naar natuurlijke materialen. Deze materialen stralen naar mijn mening karakter uit. Deze materialen zijn namelijk nog precies hetzelfde, afhankelijk van de omstandigheden worden deze materialen gevormd. Daarnaast doen deze materialen mij denken aan ‘vroegere tijden’, wat mijn persoonlijke interesse wekt. Ik zoek interessante combinaties en contrasten met die materialen. Ik vind de materialen op zichzelf staand al mooi om naar te kijken door de details in de materialen. Die details gebruik ik graag als uitgangspunt voor mijn werk. Als ik met deze materialen aan het werk ga probeer ik de materialen zo veel mogelijk tot hun recht te laten komen. Ik beschouw de materialen zorgvuldig en kies welke delen ik het mooist en interessants vind. Ik leg vervolgens deze delen vast, bijvoorbeeld door middel van fotografie. Ik verander voorafgaand aan deze handeling niks aan de materialen. Ik geef ze weer zoals ze op dat moment zijn. Ik leg de werkelijkheid vast zoals hij zich op dat moment voordoet.
-           eenvoud in het beeld creëren
Het beeld waar ik naar streef is harmonieus. Alle delen van het werk vragen evenveel aandacht van de beschouwer. Er is geen direct aanwijsbaar hoogtepunt binnen de compositie. Licht en donker wordt gelijkmatig verdeelt over het beeld, waardoor de aandacht uitgaat naar het hele werk en niet enkel naar de voorstelling op een deel van het werk. Aan de kleuren verander ik niks. De kleuren van de gekozen materialen zijn ook de kleuren waarmee ik zal werken tijdens het artistieke proces. Kleur is naar mijn inziens een belangrijk onderdeel van het gekozen materiaal. Het vormt samen met textuur, structuur en vorm een belangrijk onderdeel van het materiaal. Om de schoonheid van het materiaal correct weer te geven vind ik het noodzakelijk om de originele kleur van het materiaal weer te geven.
-           werken met licht en schaduw (m.b.v. textuur, lijnen, diepte, gelaagdheid)
Persoonlijk heb ik een hele sterke voorkeur voor licht-donker contrasten. Door te werken met licht-donker contrasten worden lijnen, textuur, diepte en gelaagdheid benadrukt. Beelden waarin deze aspecten sterk naar voren komen hebben doorgaans mijn voorkeur.

De keuze voor deze aspecten is niet bewust geweest. Tijdens de zomervakantie heb ik beelden en ideeën verzameld, om voor mijzelf duidelijk te krijgen wat mijn voorkeur zou zijn. Uit die verzameling van beelden en ideeën concludeerde ik dat ik een voorkeur heb voor de bovengenoemde aspecten. Alle kunstwerken die mij aanspreken hebben deze aspecten namelijk in zich.

Werkwijze
Ik oriënteer me altijd aan de hand van visuele bronnen. Ik kijk naar foto’s, video’s, voorwerpen en mensen in mijn omgeving. Die indrukken archiveer ik en uit die verzameling doe ik mijn inspiratie op. Vervolgens begin ik met schetsen en maak ik lijstjes. Dat doe ik om mijn ideeën duidelijk te krijgen en om alle informatie voor mijzelf op een rijtje te zetten. Vervolgens besluit ik met welke materialen ik de eerste proefjes wil gaan maken. De eerste proefjes die ik uitvoer functioneren uitsluitend om op gang te komen. Door het uitvoeren van de proefjes kom ik altijd tot nieuwe bevindingen. Die weer leiden tot nieuwe proefjes. Deze opeenvolging zet zich enkele malen voort, tot ik op een moment aankom waar ik weet hoe ik de materialen wil gaan combineren en presenteren. Dan ga ik uitproberen op welke wijze ik dat het beste kan uitvoeren, zodat ik op het idee kom van de techniek die daar voor nodig is. Als ik die informatie verzameld heb kan ik gaan beginnen met het uitvoeren van mijn eindwerk.

Aan het begin van dit studiejaar liep ik langs de kerk in mijn woonplaats. Het dak van de kerk werd op dat moment vernieuwd. Ik zag een container naast de kerk staan, met de oude leistenen van het dak erin. Ik was meteen onder de indruk van de leistenen, vanwege hun structuur, kleur en de staat waarin zij verkeerde. De stenen hebben decennia van erosie doorstaan, waardoor ze er doorleefd uitzien. Ik heb thuis de auto gehaald en ik heb de leistenen mee naar huis genomen.
Vervolgens ben ik aan de slag gegaan met proefjes. Ik ben de stenen gaan stapelen, sorteren, fotograferen, natekenen, rubben, etc. Met de stenen ben ik vervolgens naar buiten gegaan, om ze in een andere context te zien. In de hoop dat ik weer op nieuwe ideeën zou komen.

Ik heb in de middagzon detailfoto’s gemaakt van de stenen. Vooraf had ik nog geen idee wat ik met die foto’s zou gaan doen, maar na het zien van de foto’s ontstonden er ideeën. Ik ben vervolgens opnieuw proefjes gaan maken. Ditmaal met een stapel uitgeprinte foto’s. De foto’s ben ik gaan knippen, om de stroken vervolgens te gaan ordenen.

Door veel te experimenteren met de fotostroken heb ik besloten te werken met twee formaten. Ik heb de foto’s uitgeprint in A3 en A4 formaat. De geknipte stroken ben ik op gevoel gaan ordenen en ik heb hiermee een nieuw abstract beeld gecreëerd.

Mijn voorkeuren binnen de kunst hebben naar mijn inziens overeenkomt met die van Jan Schoonhoven. Namelijk, ik:
- zie schoonheid in mijn omgeving
- laat materialen graag voor zichzelf spreken
- werk met eenvoud, orde, ritme en harmonie in mijn werk
- zie het niet als mijn taak om een boodschap op de beschouwer over te brengen
- verwerk geen symboliek in mijn werk
- kies voor abstracte werk
- kies vaak voor een overall compositie
- ben van menig dat kunst niet perse thuis hoort in een museum

Jan Schoonhoven en ik hebben meer gemeen dan ik bij voorbaat gedacht had. Naar aanleiding van zijn meest bekende werken ‘monochrome reliëfs’ kon ik niet direct duidelijke overeenkomsten ontdekken. Echter, na het lezen van twee boeken en na het bezoeken van een expositie heb ik meerdere overeenkomsten ontdekt. De meeste overeenkomsten heb ik reeds beschreven. Er zijn drie overeenkomsten die ik opvallend vond en mij positief verraste.

1) Zowel Jan Schoonhoven als ik laten ons intensief inspireren door onze directe omgeving. We zijn gevoelig voor mooie details van structuren, texturen, materialen, contrasten en lijnen. Jan Schoonhoven spreekt over ‘geïsoleerde werkelijkheid’ als hij spreekt over het tonen van details. Zo had ik mijn werk nog niet bekeken. Ik vind het een hele mooie benaming voor het doel dat ik heb als ik inspiratie zoek of werk maak. Ik isoleer inderdaad een stukje werkelijkheid, waar ik meer aandacht op gevestigd wil hebben en waar ik vervolgens een nieuw beeld mee kan scheppen.

2) Ik vond het een opvallende overeenkomst dat Schoonhoven en ik beide graag (zwart-wit) foto’s maken van de omgevingsdetails. Ik ga er geregeld op uit om nieuwe foto’s te maken. Schoonhoven ging met vrienden wandelingen maken door de stad en liet deze vrienden op verzoek foto’s maken. Het enige verschil is dus dat hij de foto’s met aanwijzingen liet maken en ik de foto’s zelf maak. Het verschil van tijd waarin wij leven zou hier de aanleiding voor kunnen zijn. Tegenwoordig hebben we makkelijker toegang tot goede fototoestellen.

3) Opvallend vind ik dat Schoonhoven ook gefascineerd werd door licht en donker. Het is iets waar we geen vat op hebben. Met het verstrijken van de tijd veranderd het licht, waardoor de werkelijkheid en de kunstwerken mee veranderen. Hij zoekt net als ik bewust naar licht-donker contrasten. De contrasten zorgen voor diepte en een duidelijke afscheiding tussen delen. Hierdoor ontstaat er een spannend beeld. Ik leg de licht-donker contrasten vast met mijn camera en toon ze in hun natuurlijke staat. Schoonhoven heeft er echter voor gekozen dit systematisch te structureren, door geometrische reliëfs te creëren.

fotos-in-stijl-van-schoonhoven

 

Vele mensen in mijn omgeving maken werk naar aanleiding van een onderwerp. Ik heb regelmatig het gevoel dat ik me moet verantwoorden waarom ik een andere werkwijze hanteer. Mijn visie en werkwijze is geen bewuste keuze geweest. Ik heb het ontwikkeld door mijn gevoel te volgen. Ik heb onderzocht welke kunst mij aanspreekt en welke aspecten uit die kunst de aanleiding zijn voor mijn voorkeur.
Ik had voorafgaande aan dit onderzoek het idee dat mijn werkwijze enigszins eigenaardig was, maar na afloop van het onderzoek kijk ik hier anders tegenaan. Door dit onderzoek heb ik van Schoonhoven geleerd dat mijn visie op kunst door meer mensen gedragen wordt. Er zijn wereldwijd meerdere kunstenaars die dezelfde visie hanteren.
Het werk van Jan Schoonhoven heeft mij zeer geïnspireerd. De rust, orde en eenvoud in zijn werk hebben mij geïnspireerd tijdens mijn artistiek proces voor het vak Artistiek Onderzoek. Ik heb deze aspecten meegenomen in mijn eigen werk.

3 17 boom-2

Loading Facebook Comments ...